10 สถานที่จัดแสดงผลงานชิ้นเอกของ Yayoi Kusama ศิลปินผู้ล่วงลับ

ใครจะคิดว่าระหว่างรีบไปทำงาน เราอาจเดินชนเข้ากับประติมากรรมระดับโลกของ Yayoi Kusama โดยไม่รู้ตัว

บริเวณระหว่างร้าน Pret และป้ายบอกเวลาเดินรถที่สถานี Liverpool Street คือที่ตั้งของ Infinite Accumulation ผลงานประติมากรรมที่ทักทายผู้โดยสารบริเวณทางเข้าสู่เส้นทาง Elizabeth Line มาตั้งแต่ปี 2024 ประติมากรรมชิ้นนี้ประกอบด้วยทรงกลมสเตนเลสสตีลสะท้อนแสงที่เชื่อมต่อกันเป็นแนวยาวกว่า 100 เมตร และสูงถึง 10 เมตร ถือเป็นประติมากรรมถาวรที่ใหญ่ที่สุดของ Kusama และยังเป็นผลงานศิลปะสาธารณะถาวรเพียงชิ้นเดียวของเธอในสหราชอาณาจักร ผลงานสร้างขึ้นภายใต้โครงการ Crossrail Art Programme โดยพื้นผิวโลหะที่สะท้อนและบิดเบือนภาพเส้นขอบฟ้าของลอนดอนขณะผู้คนเดินผ่านด้านล่าง ทำให้ทางเข้าสถานีธรรมดาๆ กลายเป็นเหมือนห้องกระจกขนาดยักษ์ของ Kusama โดยไม่ต้องตีตั๋วเข้าชม

ถ้าพูดถึงผลงานของ Kusama ที่ถูกถ่ายรูปมากที่สุด หนึ่งในนั้นคงหนีไม่พ้นฟักทองลายจุดสีเหลืองดำริมทะเลบนเกาะนาโอชิมะ

ประติมากรรมชิ้นนี้ตั้งอยู่ริมท่าเรือของ ‘เกาะศิลปะ’ แห่งนี้มาตั้งแต่ปี 1994 และกลายเป็นหนึ่งในภาพจำของนาโอชิมะไปแล้ว แม้ฟักทองลูกเดิมจะถูกพายุไต้ฝุ่นพัดตกทะเลจนได้รับความเสียหายอย่างหนักในปี 2021 แต่ในปี 2022 ก็มีการสร้างชิ้นใหม่ขึ้นโดยถอดแบบจากต้นฉบับ พร้อมเสริมความแข็งแรงให้รับมือกับพายุในอนาคต ส่วนที่ท่าเรือมิยาโนะอุระ (Miyanoura) ซึ่งเป็นจุดจอดเรือเฟอร์รี่ ยังมี Red Pumpkin ฟักทองสีแดงสูง 4 เมตรที่ติดตั้งมาตั้งแต่ปี 2006 ผู้ชมสามารถเดินเข้าไปด้านในผ่านช่องวงกลมลายจุด และในยามค่ำคืนมันจะเรืองแสงขึ้นมา จนกลายเป็นทั้งจุดต้อนรับและจุดส่งท้ายสำหรับผู้มาเยือนเกาะแห่งนี้

ท่ามกลางนาขั้นบันไดและภูมิทัศน์ชนบทของ Echigo-Tsumari Art Field ดอกไม้ลายจุดขนาดยักษ์ของ Kusama ตั้งตระหง่านอยู่หน้าสถานี Matsudai มาตั้งแต่ปี 2003 ผลงานชิ้นนี้เป็นหนึ่งในผลงานศิลปะถาวรกว่า 800 ชิ้นที่กระจายตัวอยู่ทั่วพื้นที่ศิลปะชื่อดังแห่งนี้ และยังเป็นผลงานกลางแจ้งที่ Kusama เคยกล่าวว่าเป็นหนึ่งในชิ้นโปรดของเธอ ที่สำคัญคือไม่ต้องรอเทศกาลศิลปะก็สามารถไปชมได้ เพราะ Tsumari in Bloom จัดแสดงอยู่ตลอดทั้งปี ต่างจากผลงานอีกหลายชิ้นในพื้นที่ที่จัดแสดงเพียงชั่วคราว

หากอยากเข้าไปสำรวจโลกของ Kusama แบบเต็มๆ พิพิธภัณฑ์ Yayoi Kusama ในย่านชินจูกุก็เป็นหมุดหมายที่ไม่ควรพลาด

พิพิธภัณฑ์ 5 ชั้นในอาคารสีขาวโดดเด่นแห่งนี้เปิดมาตั้งแต่ปี 2017 และจัดนิทรรศการหมุนเวียนปีละ 2 ครั้ง พร้อมจัดแสดงผลงานชื่อดังอย่าง The Princess with the Pea แต่การจะได้เข้าไปชมอาจต้องใช้ความพยายามสักหน่อย เพราะตั๋วจะเปิดจำหน่ายล่วงหน้า 2 เดือนในวันที่ 1 ของเดือน และมักหมดภายในไม่กี่นาที การเข้าชมแบ่งเป็นรอบ รอบละ 90 นาที และไม่มีการขายตั๋วหน้าประตู เรียกได้ว่าเป็นหนึ่งในสถานที่ที่ควรวางแผนล่วงหน้าหากอยากตามรอย Kusama ในโตเกียว

Kusama เกิดที่เมืองมัตสึโมโตะในปี 1929 ดังนั้นการมาเยือนเมืองบ้านเกิดของเธอก็เหมือนเป็นการกลับไปยังจุดเริ่มต้นของจักรวาลลายจุด

พิพิธภัณฑ์ศิลปะเมืองมัตสึโมโตะมีคอลเลกชันผลงานของ Kusama จัดแสดงอยู่แบบถาวร และตั้งแต่ยังไม่ทันก้าวผ่านประตู คุณก็จะเจอกับ The Visionary Flowers ประติมากรรมดอกไม้ขนาดยักษ์จากปี 2002 ที่ตั้งอยู่ด้านหน้าอาคาร ภายในพิพิธภัณฑ์เอง ลายจุดของ Kusama ก็ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในแกลเลอรี แต่ยังปรากฏบนตู้กดน้ำอัตโนมัติ ม้านั่ง ไปจนถึงห้องน้ำ และถ้าโชคดี คุณอาจได้เจอรถบัส Boisterous Polka Dot ที่วิ่งเชื่อมระหว่างสถานีรถไฟกับพิพิธภัณฑ์ด้วย สำหรับใครที่อยากสัมผัสโลกของ Kusama แบบไม่ต้องเบียดเสียดกับฝูงชนในโตเกียว มัตสึโมโตะอาจเป็นตัวเลือกที่ชิลกว่า

ไม่ใช่ผลงานชิ้นสำคัญของ Kusama ทุกชิ้นจะต้องอยู่ในพิพิธภัณฑ์ เพราะบางครั้งศิลปะระดับโลกก็ไปโผล่อยู่ในสถานที่ที่คาดไม่ถึง อย่างเช่นศูนย์การค้า

ใจกลาง Ala Moana Center ในฮาวายมีประติมากรรมฟักทองทองสัมฤทธิ์ขนาด 6 ฟุต น้ำหนักราว 1,200 ปอนด์ ตั้งอยู่ท่ามกลางบ่อปลาคาร์ฟมาตั้งแต่ปี 2016 การติดตั้งครั้งนั้นต้องอาศัยทีมงานทำงานข้ามคืนหลังห้างปิด เพื่อให้ทุกอย่างเรียบร้อยก่อนที่ลูกค้าจะเดินทางมาถึงในเช้าวันถัดไป นี่คือผลงานศิลปะจัดวางถาวรชิ้นแรกของ Kusama ในฮาวาย และการเลือก ‘ฟักทอง’ ก็ไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ เพราะฟักทองเป็นทั้งอาหารและสิ่งยึดเหนี่ยวทางใจของครอบครัวเธอในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ทำให้ประติมากรรมลูกนี้มีเรื่องราวมากกว่าการเป็นของตกแต่งกลางห้าง

ฟักทองลายจุดที่ตั้งตระหง่านอยู่ใจกลาง Siam Patumwan House ยังคงเป็นอีกหนึ่งร่องรอยของยาโยอิในกรุงเทพฯ ฟักทองลูกนี้ทำหน้าที่ราวกับจุดเล็กๆ ที่ยังหลงเหลืออยู่ในเมือง หลังจากนิทรรศการและงานศิลปะจัดวางอีกมากมายของเธอเดินทางต่อไปยังที่อื่น

แม้วันนี้ศิลปินผู้เคยเปลี่ยนภาพหลอนในจิตใจให้กลายเป็นจักรวาลจะจากไปแล้ว แต่จุดนับล้านที่เธอทิ้งไว้ยังคงกระจายอยู่ทั่วโลก ราวกับกำลังเตือนเราว่า บางครั้งการสร้างสรรค์ก็อาจเป็นวิธีหนึ่งในการยึดเหนี่ยวตัวเองไว้กับชีวิต และเปลี่ยนบาดแผลให้กลายเป็นสิ่งที่งดงามได้

และเชื่อว่าไม่มากก็น้อย ยาโยอิคือเชื้อไฟชั้นดีที่จะคอยปลุกศิลปะในตัวเรา ผ่านความกลัว ความหมกมุ่น และโลกภายในที่เราอาจไม่เคยกล้าหันกลับไปมอง

หากอยากหลุดเข้าไปในจักรวาลที่ไม่มีจุดสิ้นสุดของ Kusama The Broad ในลอสแอนเจลิสมี Infinity Mirror Rooms อยู่ในคอลเลกชันถาวรถึง 2 ห้อง

เมื่อก้าวเข้าไปด้านใน ผนังกระจกจะสะท้อนแสงไฟหรือวัตถุที่ห้อยอยู่จนเกิดเป็นภาพซ้ำต่อเนื่องไปเรื่อยๆ จนแทบแยกไม่ออกว่าจุดไหนคือจุดสิ้นสุดของห้อง และจุดไหนคือภาพสะท้อน สำหรับ Infinity Mirrored Room, The Souls of Millions of Light Years Away (2013) ต้องจองล่วงหน้า ส่วน Longing for Eternity (2017) ที่อยู่บนชั้นสามมักเปิดให้เข้าชมแบบ walk-in แต่ก็อาจปิดให้บริการโดยไม่แจ้งล่วงหน้า

ความนิยมของ Kusama ที่ The Broad ไม่ใช่เรื่องเล่นๆ เพราะตอนนิทรรศการของเธอในปี 2017 มีผู้คนต่อคิวซื้อตั๋วมากถึง 150,000 คน

ดอกไม้ลายจุดขนาดใหญ่สีสันสดใสของ Flowers that Bloom in the Cosmos ตั้งอยู่บนระเบียงของอาคาร Naala Badu แห่ง Art Gallery of NSW ซึ่งเปิดให้บริการในเดือนธันวาคม 2022

ผลงานชิ้นนี้สร้างขึ้นโดยเฉพาะสำหรับอาคารดังกล่าว และตั้งอยู่ในตำแหน่งที่มองออกไปเห็นอ่าว Woolloomooloo พร้อมประดับไฟให้ส่องสว่างทั้งกลางวันและกลางคืน แนวคิดเบื้องหลังผลงานเชื่อมโยงกับมุมมองของ Kusama ที่มองว่าตัวเธอเองและมนุษย์ทุกคนเป็นเพียงจุดเล็กๆ จุดหนึ่งในจักรวาลอันกว้างใหญ่ โดยแต่ละจุดเชื่อมโยงกับจุดอื่นๆ อย่างไม่มีที่สิ้นสุด ดอกไม้ยักษ์เหล่านี้จึงเหมือนการขยายจักรวาลลายจุดของเธอออกมาให้เราเดินเข้าไปยืนอยู่ตรงกลาง

National Gallery of Australia (NGA) เป็นเจ้าของ The Spirits of the Pumpkins Descended into the Heavens มาตั้งแต่ปี 2018 และนี่คืออีกหนึ่งผลงานที่นำ 'ฟักทอง' ซึ่งเป็นภาพจำของ Kusama มาผสานเข้ากับโลกของ Infinity Mirror Rooms

ภายในห้องกระจกขนาดกะทัดรัดเต็มไปด้วยฟักทองลายจุดเรืองแสง และเปิดให้ผู้ชมมองเข้าไปผ่านช่อง peephole เพียงช่องเดียว เมื่อมองผ่านกระจกและแสงสะท้อน พื้นที่เล็กๆ ตรงหน้าจะดูเหมือนขยายออกไปอย่างไม่มีที่สิ้นสุดในทุกทิศทาง

อย่างไรก็ตาม ผลงานชิ้นนี้ไม่ได้อยู่ที่ NGA ตลอดเวลา เพราะมีการเดินทางไปจัดแสดงยังสถาบันพันธมิตรเป็นระยะๆ หากวางแผนจะไปชม ควรตรวจสอบเว็บไซต์ของ NGA ล่วงหน้าเพื่อเช็กว่าขณะนั้นผลงานจัดแสดงอยู่ที่ไหน